In deze Enschedese synagoge is zelfs het interieur onderdeel van één groot plan.

Geen gebouw met later wat meubels

Bij een groot gebouw denk je al snel aan een architect voor de buitenkant en andere mensen voor de inrichting. De synagoge in Enschede laat een andere ambitie zien. De eigen organisatie noemt het ontwerp een totaalconcept. De gedachte achter het gebouw liep door in het interieur. Daardoor zijn deuren, ruimten, decoratie en meubilair niet zomaar losse elementen die toevallig onder dezelfde koepel terechtkwamen.

Een ontwerp kreeg een vervolg

De bouw van 1927 en 1928 was gebaseerd op een eerder plan van Karel de Bazel. Stichting Cultureel Erfgoed Enschede beschrijft de uitwerking door A.P. Smits en C. van de Linde. Zo kan een gebouw één herkenbare ontwerpgedachte hebben en toch de inzet van meerdere architecten bevatten. De gerealiseerde synagoge is het resultaat van een traject, geen moment waarop één persoon alles tegelijk aftekende en meteen gebouwd zag worden.

Het complex bevatte meer dan een gebedsruimte

Naast de synagoge hoorden een Joodse school en woningen tot hetzelfde bouwvolume, aldus de erfgoedbeschrijving. Dat maakt het complex onderdeel van een bredere gemeenschapsinrichting. Het ging niet uitsluitend om een grote zaal voor samenkomsten. Onderwijs en wonen lagen ermee verbonden. Van buiten kun je daardoor een samenhangend gebouw zien waarvan de verschillende ruimten verschillende taken in het Joodse leven hadden.

De koepel draagt betekenis

In de koepel zijn voorstellingen van de twaalf stammen te zien. Ook mozaïeken, glas-in-lood en houtsnijwerk bevatten verwijzingen naar Joods geloof en cultuur. De versiering is daarmee niet alleen gekozen omdat een vlak anders leeg bleef. Symbolen en getallen helpen de ruimte betekenis te geven. Voor wie alleen naar materiaal en kleur kijkt, blijft een deel van het ontwerpverhaal buiten beeld.

Bewaren betekent meer dan een gevel redden

Volgens de eigen organisatie is een groot deel van het ontworpen interieur nog aanwezig. Dat is van belang omdat het de samenhang van het totaalontwerp zichtbaar houdt. Een mooie buitenmuur met een volledig veranderde binnenkant zou een ander soort monument opleveren. De restauratiegeschiedenis hoort daarom niet alleen bij het repareren van steen. Ook afwerking, voorwerpen en de verhouding tussen onderdelen bepalen wat van het ontwerp nog ervaren kan worden.

Een tweede blik onder de koepel

De synagoge is een religieuze plek met een eigen geschiedenis, geen willekeurig decor. Wie haar wil bezoeken, kan de actuele mogelijkheden bij de organisatie vinden. Het bijzondere feit nodigt vooral uit tot aandachtiger kijken: wat doet een raam, welke betekenis heeft een motief en waarom past het bij de rest? In Enschede kan een gebouw zo laten zien dat architectuur verder kan gaan dan de muren waar een interieur later tussen wordt gezet.