Dit spoor lag vroeger niet eens het hele jaar op dezelfde plek.

De grond werd bouwmateriaal

In en rond Rijssen werd al lang leem gebruikt voor stenen en dakpannen. Het materiaal moest van de winplek naar de fabriek. Naarmate bedrijven groeiden en de afstand groter werd, ging vervoer zwaarder tellen. De eigen historie van het Leemspoor beschrijft die ontwikkeling. De trein kwam dus niet eerst als een leuke attractie in een bos terecht. Hij was een antwoord op een heel praktische vraag naar grondstoftransport.

Kleine rails voor zwaar werk

Smalspoor is smaller dan het gewone grote spoorwegnet. Lichte spoorsecties kunnen relatief eenvoudig worden aangelegd en verplaatst. Dat was bruikbaar op moeilijk terrein en bij werk waarbij de winplek veranderde. Het kleine formaat betekent daarom niet dat de treinen onbelangrijk waren. Een bescheiden locomotief met kipwagens kon veel materiaal vervoeren in een omgeving waar een vaste brede weg niet overal voorhanden was.

Eerst maar een halve voorraad

Volgens de eigen historische beschrijving werd vanaf 1907 per spoor vervoerd tussen Markelo en Rijssen. Aanvankelijk was er rails voor ongeveer de helft van het toenmalige traject beschikbaar. Tijdens het leemwinseizoen lagen die tussen groeve en stortplaats. In de verwerkingsperiode werden ze verlegd van de stortplaats naar de fabriek. Het spoor was dus geen onveranderlijke streep op de kaart, maar een gereedschap dat met de organisatie van het werk mee bewoog.

De dienstregeling was opvallend eenvoudig

Later ontstond een netwerk van ongeveer twaalf kilometer. De beschrijving noemt een duidelijke voorrangsregel: volle treinen gingen voor lege treinen. Kwam men elkaar op een enkelsporig deel tegen, dan reed de lege trein terug naar een plek waar passeren kon. Dat maakt de logistiek begrijpelijk zonder een dikke dienstregeling. De belangrijkste taak was zorgen dat zwaar beladen wagens hun route zo bruikbaar mogelijk konden afleggen.

Van fabrieksvervoer naar erfgoed

De oude leemspoorlijnen waren tot 1964 in bedrijf. Het huidige Rijssens Leemspoor houdt een deel van de herinnering aan die vervoerswereld zichtbaar met historisch materieel en uitleg. Dat betekent niet dat ieder stukje huidige rail precies dezelfde ligging uit ieder vroeger seizoen bewaart. Het gaat om een teruggevonden soort werk, met techniek die laat zien hoe de steenindustrie haar grondstoffen verplaatste.

Een spoor dat zich naar het werk voegde

De bijzonderste gedachte blijft de omkering van wat we van spoor verwachten. Niet eerst een vaste baan waar al het werk zich bij moet aanpassen, maar lichte rails die verlegd konden worden naar waar ze nodig waren. Rond Rijssen verbond dat systeem landschap en fabriek. Een klein treintje vertelt daardoor een groot materiaalverhaal: voordat een baksteen ergens in een muur belandde, moest zijn leem eerst nog een reis maken.