Voor deze kasteeltuin ging een heel dorp een stukje opzij.

De tuin kwam niet op een leeg terrein

Rond een oude kasteelruïne kan het op een moderne foto lijken alsof er altijd al alleen park was. Bij De Haar lag er tot het einde van de negentiende eeuw ook een dorp. Volgens de kasteelgeschiedenis stonden ongeveer vijfentwintig huizen rond een brink. Bewoners hadden er hun dagelijkse leven, met een herberg die ook als raadszaal diende. De omgeving was dus geen blanco vel voor een nieuw landschapsontwerp.

Een groter plan vroeg om ruimte

Bij de restauratieplannen rond 1891 werd al gesproken over verplaatsing van Haarzuilens. Het park- en jachtgebied rondom het herbouwde kasteel moest groter worden. Dat is een opmerkelijke schaal van ingrijpen: niet één tuinmuur of schuur, maar een hele dorpsstructuur maakte plaats voor een andere inrichting. Het laat zien hoeveel invloed een grote buitenplaats op de omgeving kon hebben, ver voorbij de eigen kasteelmuren.

Nieuw gebouwd in plaats van opgetild

Met een verplaatst dorp bedoelen we hier niet dat alle huizen op wielen werden gezet. Het oude dorp werd afgebroken en op een andere plek kwam nieuwe bebouwing. De bewoners betrokken in 1898 hun nieuwe huizen. Dat onderscheid is belangrijk om het beeld goed te begrijpen. De gemeenschap verhuisde, maar het bouwkundige resultaat was een nieuw ontworpen dorp met verwijzingen naar een oudere, rustieke uitstraling.

Ook het nieuwe dorp kreeg een brink

De nieuwe huizen werden opnieuw rond een centraal plein geplaatst. Het Rijksmonumentenregister beschrijft ontwerpen van Jos Cuypers en collega’s, met verschillende stijlinvloeden in een samenhangend geheel. Daardoor kan de omgeving heel vanzelfsprekend oud aandoen. Toch is juist die samenhang het resultaat van een bewuste laatnegentiende-eeuwse inrichting. Een pittoresk dorp kan dus historisch zijn én veel doelgerichter ontworpen dan je op het eerste gezicht vermoedt.

De details verbinden dorp en kasteel

Bij de voormalige smederij noemt het monumentenregister onder meer decoraties en de rood-witte kleuren van de familie Van Zuylen. Zulke details maken de relatie zichtbaar zonder dat er een groot bord bij hoeft te staan. Het dorp was niet alleen naast het kasteel terechtgekomen; de inrichting verwees er ook naar. Architectuur kan zo vertellen wie opdracht gaf en welk beeld van de omgeving men wilde neerzetten.

Een charmant plein met een ingrijpende achterkant

Het nieuwe Haarzuilens is prettig om rustig te bekijken. Het verhaal erachter geeft die charme een tweede laag. Wat eruitziet als een vanzelf gegroeid dorp, kwam mede voort uit een groot plan waarbij een oudere woonplek moest wijken. Kijk daarom ook naar de verhouding tussen plein, huizen en kasteelomgeving. Het opmerkelijke feit is al sterk genoeg: hier werd niet alleen een paleisachtige droom herbouwd, maar tegelijk een dorp opnieuw op de kaart gezet.