Dit stoomgemaal is een museumstuk. Alleen kan het nog steeds aan het werk.

Een machine om water te verplaatsen

Het Woudagemaal werd in 1920 geopend door koningin Wilhelmina. De taak was heel concreet: overtollig water uit Friesland afvoeren naar de Zuiderzee, later het IJsselmeer. Bij waterbeheer is niet alleen de vraag waar het regent van belang, maar ook waar al dat water naartoe kan. Het gemaal bracht extra vermogen in een landschap waarin een gunstige natuurlijke afvoer niet altijd vanzelf beschikbaar was.

Stoom maakt beweging mogelijk

De warmte van het ketelhuis wordt via stoom omgezet in de beweging die de pompen nodig hebben. Daarmee is het gebouw tegelijk architectuur en een samenhangend technisch systeem. Een losse pomp vertelt maar een deel van het verhaal. Brandstof, ketels, leidingen, machines en waterwerken moeten op elkaar aansluiten. Het formaat helpt begrijpen waarom hier meer nodig was dan een paar krachtige armen aan een sluisdeur.

Er kwam elektrisch gezelschap bij

In 1967 kreeg het Woudagemaal ondersteuning van het elektrische Hooglandgemaal in Stavoren. Dat was geen magische dag waarop de oude machine iedere betekenis verloor. De eigen geschiedenis beschrijft de nieuwe combinatie in de Friese waterhuishouding. Technische vernieuwing betekent vaak dat oud en nieuw naast elkaar blijven functioneren. Een systeem kan veranderen zonder dat elk ouder onderdeel onmiddellijk wordt afgedankt of weggehaald.

Geen dagelijkse stoomshow

Wetterskip Fryslân beschrijft het Woudagemaal als een werkend onderdeel dat soms nog bij hoge waterstanden wordt ingezet. Daarnaast zijn er draaidagen om personeel te trainen. Dat betekent niet dat de machines bij elk bezoek draaien. Juist een installatie die alleen af en toe nodig is, vraagt oefening en onderhoud. Het behouden van de kennis om haar te bedienen hoort bij het bewaren van het materiële erfgoed.

Groot, oud en nog bruikbaar

Het waterschap noemt het het grootste nog functionerende stoomgemaal ter wereld. Dat is een preciezere omschrijving dan het enige werkende stoomgemaal noemen, want elders bestaan ook werkende historische installaties. Bij Lemmer gaat de combinatie van schaal, samenhang en bruikbaarheid verder dan een losse motor op een museumvloer. De machine blijft verbonden met een echte waterhuishoudkundige opgave buiten de muren van het gebouw.

Een monument met een reservebaan

Wie alleen de bakstenen gevel en de schoorsteen ziet, mist dus het leukste detail. Het gebouw is bewaard omdat zijn geschiedenis belangrijk is, maar kan ook nog iets doen voor het landschap waarvoor het werd gebouwd. Voor actuele draaidagen moet je de beheerder raadplegen. Het achtergrondfeit blijft mooi: een eeuw oud stoomsysteem kan in een wereld vol elektronica nog een praktische rol hebben.