Je gaapt omdat een ander gaapt. Dat het met empathie te maken heeft, is minder zeker.

Een reflex die over kan springen

Gapen kennen we van slaperigheid en verveling, maar het komt ook voor als je net wakker bent of gespannen. Het is een vaste, krachtige beweging: de mond gaat wijd open, je ademt diep in en daarna kort uit. Bijna alle gewervelde dieren gapen op een of andere manier.

Aanstekelijk gapen is zeldzamer. Daarbij gaap je omdat je een ander ziet, hoort of zelfs leest gapen. Bij mensen is dat goed aangetoond. Bij sommige andere dieren ook, bijvoorbeeld bij chimpansees. Onderzoekers van de Universiteit Leiden vonden in een experiment ook aanwijzingen voor aanstekelijk gapen bij orang-oetans.

Het populaire verhaal: empathie

Omdat aanstekelijk gapen vooral bij sociale dieren voorkomt, opperden onderzoekers dat het iets te maken heeft met empathie: het vermogen om mee te voelen met een ander. Sommige studies leken dat te ondersteunen. Mensen zouden sneller meegapen bij familie en vrienden dan bij vreemden. Ook leken mensen die laag scoren op empathietests minder vaak mee te gapen.

Dat idee is aantrekkelijk en wordt vaak als feit gebracht. Maar de onderzoekers Jorg Massen en Andrew Gallup zetten in 2017 de beschikbare studies op een rij. Hun conclusie: het bewijs voor een verband tussen aanstekelijk gapen en empathie is inconsistent en niet overtuigend.

Wat er misging in de studies

Een belangrijk probleem is aandacht. Wie niet goed naar een gapend gezicht kijkt, gaapt ook minder mee. Een studie die alleen telt hoe vaak iemand meegaapt, meet dus mogelijk vooral hoe goed die persoon oplette. Massen en Gallup noemen ook sociale remming: in sommige situaties onderdrukken mensen een geeuw, bijvoorbeeld als ze zich bekeken voelen.

Een later wetenschappelijk artikel wijst erop dat veel studies klein waren en dat de meeste geen duidelijk verband met empathie vonden. Een voorbeeld: kinderen met autisme gaapten in eerdere studies minder mee. Dat werd eerst gezien als steun voor de empathie-uitleg. Later bleek dat het vooral kwam doordat ze minder naar de gapende gezichten keken.

Andere verklaringen

Er zijn ook ideeën die niet om empathie draaien. Gallup onderzocht eerder de hypothese dat gapen helpt de hersenen te koelen. Door de diepe inademing en het oprekken van de kaken zou er koelere lucht en bloed langs de hersenen gaan. Volgens die gedachte helpt gapen je alerter te blijven.

Als dat klopt, kan aanstekelijk gapen een groepsfunctie hebben. Gaapt één groepsgenoot en volgen de anderen, dan worden ze allemaal tegelijk iets alerter. Dat zou kunnen helpen om samen op gevaar te letten. Ook dat is nog niet bewezen, maar het past bij het feit dat aanstekelijk gapen vooral voorkomt bij dieren die in groepen leven.

Probeer het zelf

Heb je tijdens het lezen van dit artikel gegaapt? Dan heb je zelf ervaren dat zelfs het woord al genoeg kan zijn. Dat dieren gezichten en gedrag van anderen sterk opmerken, zie je ook bij kraaien die een mensengezicht onthielden.