Die molens van Kinderdijk malen helemaal geen meel. Ze tillen een probleem op.

Een landschap dat lager werd

De Alblasserwaard begon als een nat veengebied. Mensen groeven sloten om er te kunnen boeren en legden dijken aan om buitenwater tegen te houden. Dat loste één probleem op, maar maakte een ander zichtbaar: ontwaterd veen zakt en verdwijnt gedeeltelijk door oxidatie. Het land daalde, terwijl het water buiten de polder niet netjes meedaalde. Gewoon een geul naar de rivier graven werd daardoor steeds minder voldoende.

De molen als waterlift

Een poldermolen gebruikt wind om een werktuig aan te drijven dat water naar een hoger peil brengt. In Kinderdijk hoort dat bij een groter geheel van sloten, watergangen, boezems en sluizen. Een boezem is een tijdelijke verzamelplek voor water. Het gaat dus om een transportsysteem: regenwater en toestromend water moeten van laag land uiteindelijk naar een plek waar afvoer mogelijk is.

Negentien is geen toevallig decor

De bekende groep telt negentien molens. Volgens Stichting Werelderfgoed Nederland werden zeventien boezemmolens tussen 1738 en 1740 gebouwd; daarnaast bleven twee poldermolens bewaard. De verzameling is daarmee geen park waarin later mooie exemplaren bij elkaar zijn gezet. De ligging en de samenhang horen bij een historisch waterbeheer dat op deze plek werkelijk heeft gefunctioneerd.

Wind was niet altijd beschikbaar

Een systeem op windkracht heeft een duidelijke beperking: bij windstilte kun je niet extra hard laten draaien omdat het toevallig heel nat is. Later namen gemalen de hoofdtaak van de molens over. Eerst werd stoom gebruikt, vervolgens andere krachtbronnen. Wie alleen naar de wieken kijkt, ziet daardoor maar één hoofdstuk van een verhaal waarin techniek steeds werd aangepast aan dezelfde natte omgeving.

Het erfgoed zit ook tussen de molens

Sinds 1997 staat het complex Kinderdijk-Elshout op de Werelderfgoedlijst. Niet alleen de molenrompen verdienen aandacht. Ook de waterlopen, peilverschillen, dijken en gemalen maken duidelijk waarom die molens er staan. Het lege water tussen twee fotogenieke bouwwerken is dus geen opvulling van het beeld: het is een essentieel onderdeel van de machine die het landschap bewoonbaar hielp houden.

Kijk de volgende keer naar het water

Het aardigste detail is dat een stilstaande molen nog steeds iets kan uitleggen. Volg met je ogen waar het water vandaan komt, in welke richting de watergang loopt en waar het naartoe moet. Dan verandert een bekende ansichtkaart in een les over hoogteverschil. De wind werd hier niet alleen benut om iets rond te laten draaien, maar om een complete streek droog te helpen houden.