Je loopt door Leiden en ineens staat je natuurkundeboek op de muur.

Niet uit de lucht komen vallen

Het project is geïnspireerd op de Leidse muurgedichten. Natuurkundigen Sense Jan van der Molen en Ivo van Vulpen wilden ook wetenschappelijke formules in het straatbeeld laten verschijnen. Daarvoor werkten ze samen met kunstenaars van Stichting TEGEN-BEELD, bekend van de gedichten op gevels. Je hoeft de symbolen niet meteen op te lossen om iets aan het beeld te hebben. De eerste stap is veel kleiner: ontdekken dat achter zo’n regel tekens een verhaal schuilgaat dat met deze stad verbonden is.

Aan de Hooigracht gaat het over een duwtje

De gefotografeerde gevel op Hooigracht 49 toont de Lorentzkracht. In gewone woorden beschrijft die hoe elektrische en magnetische velden kracht uitoefenen op een geladen deeltje. De pijlen boven sommige letters geven aan dat richting ertoe doet. Het is dus geen decoratieve verzameling hoofdletters. Hendrik Lorentz was hoogleraar in Leiden. De formule maakt de stap van een abstract schoolboek naar een concrete plek: een natuurkundig begrip heeft hier ook een lokaal adres.

Een rietje legt een andere muur uit

Bij de brekingswet van Snellius hoef je niet te beginnen met een moeilijke berekening. Denk aan een rietje dat geknakt lijkt zodra het in een glas water staat. Licht verandert van richting wanneer het tussen verschillende materialen beweegt. De formule legt de relatie tussen die richtingen vast. Dat dagelijkse voorbeeld helpt de symbolen te lezen: de muur gaat niet alleen over iemand met een historische naam, maar ook over iets wat je zelf aan de keukentafel kunt zien. Dat is de kracht van deze manier van uitleggen.

De kunstenaars maakten er geen schoolbord van

Jan Willem Bruins en Ben Walenkamp waren de kunstenaars achter de bekende muurgedichten en werkten ook aan de formules. Leiden Science Magazine beschrijft hoe bij de formule een verbeelding van het onderwerp hoort. Zo is bij de slingerformule van Huygens ook een grote slinger afgebeeld. Dat geeft de gevel een ingang voor voorbijgangers die de wiskunde niet kennen. Een muurformule is daarmee ook een ontwerp: plaats, lettervormen en beeld helpen bepalen of je even blijft kijken of gewoon doorloopt.

Niet elke formule is hier helemaal bedacht

Een Leidse band is iets anders dan een Leidse geboorteakte voor iedere vergelijking. De projectsite zegt bijvoorbeeld expliciet dat Einstein zijn veldvergelijking niet in Leiden afleidde. Hij was wel bijzonder hoogleraar in de stad en wisselde ideeën uit met Leidse collega’s. Dat onderscheid maakt het verhaal juist beter: wetenschap ontstaat door samenwerking en discussie, niet doordat één stad alle eer mag opeisen. Wie van een opvallende gevel meteen een claim over de uitvinding maakt, slaat een belangrijk stukje context over.

Zo maak je er een klein ommetje van

Kies één of twee formules in plaats van een hele middag lang symbolen te verzamelen. Begin bij de Hooigracht, lees de uitleg op de officiële projectsite en kijk daarna opnieuw naar de gevel. Via de website kun je ook een audiotour vinden. De stadspromotie noemt die wandeling als manier om Leiden buiten de gebruikelijke monumenten te bekijken. Controleer de actuele route zelf. Het prettige is dat je geen toegangsbewijs voor de natuurkunde nodig hebt: de eerste vraag ontstaat al op straat.