Dit uitzicht bij Nieuwkoop bestaat omdat mensen de bodem hebben opgestookt.

Een plas met een energierekening

Water, riet en een verre horizon: het uitzicht oogt alsof de natuur hier altijd al haar gang kon gaan. De ontstaansgeschiedenis is een stuk bedrijviger. Volgens het provinciale Natura 2000-beheerplan werd in het gebied vanaf de veertiende eeuw turf gewonnen. Veen werd opgebaggerd en gebruikt als brandstof. Waar materiaal uit de bodem verdween, bleef water achter. Wat nu een aantrekkelijk vaarlandschap is, laat daarmee ook een historische manier van energie winnen zien.

De strepen in het landschap zijn geen toeval

De winning volgde de bestaande kavels. Daardoor ontstonden langgerekte waterstroken, de petgaten, met daartussen stroken overgebleven grond. Die smalle stroken heten legakkers. Op kaarten en vanuit het water is dat patroon nog onderdeel van het verhaal. Het provinciale beheerplan beschrijft ook hoe legakkers door het water konden wegslaan, waardoor grotere plassen ontstonden. De Noordeinderplas en Zuideinderplas waren rond 1700 al zichtbaar. Niet ieder open stuk water is dus één zorgvuldig uitgegraven bak.

Niet alle veen belandde in de kachel

Het gebied werd niet overal op dezelfde manier afgegraven. In de Meijegraslanden zat volgens het beheerplan te veel klei in het veen om het voor turfwinning geschikt te maken. Ook verschillen in veensoort bepaalden wat werd weggehaald en wat bleef liggen. Dat helpt verklaren waarom het landschap niet uit één groot meer bestaat. De geschiedenis van werkbare brandstof, bodem en water levert juist afwisseling op: grasland, riet, bos, smallere watergangen en open plassen liggen naast elkaar.

Het water probeert weer land te worden

Daarna draait het proces langzaam een andere kant op. Natuurmonumenten beschrijft hoe oeverplanten het water in groeien en met hun wortels drijvende matten kunnen vormen. Op zulke plekken volgen andere planten en uiteindelijk ook bomen. Dat heet verlanding. Het is geen gebeurtenis die je tijdens één rondje varen ziet aflopen; je kijkt naar verschillende stadia naast elkaar. Een open plas en een dicht begroeide strook kunnen hoofdstukken uit dezelfde ontwikkeling zijn, zonder dat ieder stukje gebied precies dezelfde route doorloopt.

Soms helpt een graafmachine de natuur

Die verandering heeft gevolgen voor soorten die juist van open water of een bepaald stadium van moeras houden. Natuurmonumenten legt uit dat het daarom op projectbasis verland water opnieuw openmaakt. De beheerder beschrijft in een afzonderlijke uitleg ook hoe rietlanden zonder beheer uiteindelijk bos kunnen worden. Een kraan in een natuurgebied is hier dus niet vanzelf het tegenovergestelde van natuurzorg. De verrassende uitkomst: mensen groeven ooit het landschap open om brandstof te winnen, en beheerders kunnen nu weer graven om de afwisseling te behouden.