Onder deze vestingmuur in Sas van Gent zat een molen. De wieken hoef je niet te zoeken.

Een plaats die naar een sluis heet

Het woord sas betekent sluis. Sas van Gent ontstond bij de verbinding die Gent naar zee liet maken. Water was hier dus niet alleen een grens in het landschap, maar ook de reden voor de nederzetting. Scheepvaart, hoogteverschil en verdediging raakten met elkaar verweven. Op zo’n plek lag het voor de hand om beschikbare waterbeweging ook voor ander nuttig werk te gebruiken, in plaats van uitsluitend voor het passeren van schepen.

Een molen tussen de bastions

De erfgoedbeschrijving in Monumenten in Nederland noemt een in 1696 gebouwde watermolen tussen de bastions Hollandia en Zeelandia. Een bastion is een vooruitgeschoven onderdeel van een vestingwerk. De molen stond dus niet toevallig vlak bij een oud muurtje. Hij maakte deel uit van een ruimtelijke en technische inrichting waarin verdediging, waterstromen en stedelijk gebruik naast elkaar functioneerden. De bewaarde gemetselde resten helpen die verdwenen samenhang zichtbaar te maken.

De naam getijdenmolen vraagt een nuance

Het object wordt vaak een getijdenmolen genoemd. Daarbij denk je al snel aan een bassin dat bij vloed volloopt en bij eb via een rad leegstroomt. De erfgoedbeschrijving wijst erop dat in Sas van Gent vooral overtollig polderwater voor de aandrijving werd gebruikt. Het getij bepaalde mede de omstandigheden voor afvoer, maar niet ieder detail past dus in het standaardplaatje van een zeewaterbassin dat tweemaal daags wordt gevuld.

Water kon het draaien overnemen

Het algemene principe blijft begrijpelijk: waar water van een hoger naar een lager peil kan stromen, is energie beschikbaar. Een waterrad kan die beweging omzetten in draaiing. Daarmee kan bijvoorbeeld maalwerk worden aangedreven. De molenaar hoefde dan niet op voldoende wind te wachten. Daar stond tegenover dat watervoorraad, peil en afvoermogelijkheid moesten kloppen. Iedere energiebron had zijn eigen ritme en beperkingen, ook lang voordat er een elektriciteitsnet bestond.

Niet de hele machine is bewaard

Wat je nu ziet, zijn resten van de constructie en de watergangen, geen complete maalvaardige installatie. Dat vraagt een andere manier van kijken dan bij een draaiende windmolen. De openingen en gewelven laten zien waar water en techniek ruimte kregen. Het monumentenregister beschermt juist dit restant binnen de oude fortificatie. Ook een fragment kan voldoende zijn om aan te tonen hoe een verdwenen bedrijf in een stad was ingebouwd.

Een vesting was ook een werkende stad

Het leuke van de molen is dat hij het beeld van een vesting wat minder eenzijdig maakt. Mensen moesten er niet alleen vijanden buiten houden, maar ook wonen, eten, handelen en producten verwerken. Een verborgen watermolen hoorde bij die dagelijkse kant van een versterkte plaats. Kijk je naar de muur met dat idee in gedachten, dan zie je meer dan verdediging: je ziet ook hoe handig mensen bruikbare waterkracht tussen bestaande functies konden inpassen.