In Wijk bij Duurstede staat de molen niet naast de poort. Hij staat erop.

Twee bouwwerken boven elkaar

De Leuterpoort vormde de basis voor een windmolen. De eigen molenwebsite noemt Rijn en Lek de enige molen van Nederland die op een stadspoort is gebouwd. Het beeld is meteen duidelijk wanneer je ervoor staat: beneden een doorgang, boven een draaiend werktuig. Beide functies vragen ruimte en hoogte, maar ze horen niet vanzelf bij elkaar. Juist die combinatie maakt het gebouw tot meer dan een standaardmolen op een mooie plek.

De basis veranderde al eerder

De Hollandsche Molen beschrijft dat de oude Leutertoren in de loop van de tijd tot poort werd verbouwd. Kort daarna kwam de molen erop. Het geheel heeft dus verschillende bouwfasen. Dat verklaart waarom je niet naar één compleet plan uit één jaar kijkt. Een bestaande constructie kreeg opnieuw betekenis en werd daarna weer aangepast. De stadspoort werd niet alleen een herinnering aan verdediging, maar ook een drager van productie.

Eerst werd er run gemalen

Rijn en Lek begon als runmolen. Run is fijngemalen eikenschors die bij leerlooien werd gebruikt. De eigenaar legt uit dat in Wijk een andere molen het maalrecht voor graan had, waardoor de nieuwe molen aanvankelijk een ander product verwerkte. Het wiekenkruis vertelt dus niet automatisch wat er onder de kap gebeurde. Wind was de aandrijving; de toepassing kon van voedsel tot grondstof voor een ander ambacht lopen.

Later kwam het graan wel

Begin negentiende eeuw werd de molen ook voor graan gebruikt. Daarmee veranderde het werk, terwijl de herkenbare windkracht bleef. In de techniek van een molen kunnen verschillende gebruiksfasen hun sporen nalaten. De eigenaar beschrijft onderdelen die zijn aangepast en verbouwingen aan de kap en romp. Het gebouw is daardoor ook een geschiedenis van praktisch blijven functioneren: een molen moest passen bij het werk dat op dat moment gevraagd werd.

Een misverstand hielp bij het redden

In de jaren twintig dreigde sloop. De eigen website beschrijft hoe het misverstand dat dit de beroemde molen van Ruisdael zou zijn, hielp geld in te zamelen. In 1929 kwam Rijn en Lek bij De Hollandsche Molen. De schilderachtige associatie was dus feitelijk onjuist, maar droeg wel bij aan behoud. Dat is een heerlijk ingewikkeld erfgoeddetail: een verkeerd herkend kunstwerk hielp een echt bijzonder gebouw overeind.

Hij heeft die verkeerde roem niet nodig

Ook zonder de onjuiste koppeling aan Ruisdael is er genoeg te zien: poort, molen, rivieruitzicht en een geschiedenis die van leerlooierij naar graan loopt. Controleer voor bezoek de actuele opening en draaiuren. Het mooiste detail is misschien dat de molen onder zich nog steeds iets anders laat zien. Hier delen een doorgang en een productiemachine één adres, waarbij de meest opvallende werkplaats letterlijk het bovenhuis kreeg.