Sinterklaas kwam uit Turkije. Toch stapt hij elk jaar in Spanje op de boot.

De echte Nicolaas zag Spanje nooit

De figuur achter Sinterklaas is Nicolaas van Myra, een bisschop uit de vierde eeuw. Myra lag in Klein-Azië, in wat nu Turkije is. Over zijn leven is weinig met zekerheid bekend: de oudste levensbeschrijvingen zijn eeuwen na zijn dood geschreven. Zijn relieken werden in de elfde eeuw naar Bari in Zuid-Italië gebracht, waar ze nog steeds liggen. Turkije en Italië dus. Spanje komt in het verhaal van de heilige niet voor.

Een prentenboek uit 1850

Het Spaanse adres heeft een duidelijk beginpunt in onze eigen literatuur. In 1850 bracht de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman het prentenboekje Sint Nicolaas en zijn knecht uit. Daarin staat de beroemde regel over de stoomboot die uit Spanje weer aankomt. Volgens Scientias zette Schenkman in dat boekje meerdere elementen neer die we nu als vanzelfsprekend zien, waaronder de aankomst per stoomboot en de schimmel.

De stoomboot was in 1850 het modernste vervoermiddel voor verre reizen. Een eeuwenoude heilige die met de nieuwste techniek arriveerde: dat was voor kinderen van toen een spectaculair beeld.

Waarom juist Spanje?

Schenkman heeft niet opgeschreven waarom hij voor Spanje koos. Er zijn wel een paar verklaringen die goed aansluiten bij zijn tijd.

Sinaasappels. Oudere sinterklaasliedjes laten de Sint al naar Spanje reizen, niet als woonplaats, maar om lekkers te halen. Sinaasappels en andere zuidvruchten kwamen uit Spanje en waren in de negentiende eeuw een geliefde traktatie. Een Sint die zijn cadeaus in Spanje haalt, ligt dan voor de hand.

Een katholiek en romantisch Spanje. In een artikel op DBNL wordt uitgelegd dat het sinterklaasfeest in de eerste helft van de negentiende eeuw een historisch, katholiek decor kreeg. Spanje gold als het katholieke land bij uitstek, én als het rijk waarvan de Nederlanden vóór de Opstand deel uitmaakten. Tegelijk was er een geromantiseerd beeld van middeleeuws Spanje, met ridders en Moren. Dat paste goed bij een plechtige bisschop met een gezelschap uit een ver land.

Een al bestaand idee. Volgens een bijdrage in het Volkskundig Bulletin van het Meertens Instituut circuleerde Spanje al eerder als zogenaamd land van herkomst. Schenkman heeft het idee waarschijnlijk niet uitgevonden, maar wel vastgelegd en populair gemaakt.

Van boekje naar traditie

Wat Schenkman opschreef, werd een vast onderdeel van het feest. Volgens het Meertens Instituut vond in 1873 in Zwolle een van de eerste georganiseerde intochten plaats. Sinds 1952 is de landelijke intocht op televisie te zien, en die begint nog altijd met een boot die uit Spanje zou komen.

Zo werd een keuze in een kinderboek uit 1850, met redenen die we alleen kunnen reconstrueren, een vaststaand feit voor miljoenen kinderen. De echte Nicolaas zou er misschien van opkijken.