Kippenvel lijkt een overblijfsel. Toch doen de spiertjes erachter nog iets nuttigs.

Een spiertje per haartje

Aan bijna elk haarzakje in je huid zit een piepklein spiertje: de haaroprichter, in vaktaal de arrector pili. Trekt dat spiertje samen, dan trekt het het haartje rechtop. Rond het haartje bolt de huid een beetje op. Duizenden van die bultjes naast elkaar vormen kippenvel.

Het spiertje werkt niet op commando. Het wordt aangestuurd door het sympathisch zenuwstelsel, het deel van je zenuwstelsel dat je lichaam in staat van paraatheid brengt. Dat verklaart waarom niet alleen kou, maar ook schrik, spanning of ontroering kippenvel kan geven.

Nuttig met een vacht, minder met een blote arm

Bij dieren met een dikke vacht heeft opzetten van het haar een duidelijk doel. Overeind staand haar houdt een dikkere laag lucht vast, en lucht isoleert goed. Een kat of vogel die zich opzet, houdt zo meer warmte vast. Bij schrik of dreiging laat een opgezette vacht het dier bovendien groter lijken.

Mensen hebben die dikke vacht niet meer. Een paar overeind staande armhaartjes houden nauwelijks warmte vast. Daarom werd kippenvel lang gezien als een evolutionair restje: een reflex die is blijven bestaan terwijl het nut grotendeels verdween.

Een verrassende ontdekking bij muizen

Onderzoekers van Harvard University, onder leiding van stamcelbioloog Ya-Chieh Hsu, keken in 2020 nog eens goed naar het groepje cellen achter kippenvel. Ze publiceerden hun bevindingen in het tijdschrift Cell. Bij muizen ontdekten ze dat de zenuw en het spiertje samen een soort steunsysteem vormen voor de stamcellen in het haarzakje. Uit die stamcellen groeit telkens een nieuw haar.

De sympathische zenuw maakt contact met de stamcellen via verbindingen die lijken op de synapsen tussen zenuwcellen. Volgens de onderzoekers is dat bijzonder, omdat zenuwen zelden zo direct met dit soort cellen praten. Het spiertje is nodig om die zenuwverbinding in stand te houden.

Kou zet twee dingen tegelijk in gang

Het mooiste resultaat: bij aanhoudende kou zette dezelfde zenuw bij de muizen twee processen in gang. Op korte termijn trekt het spiertje samen en verschijnt kippenvel. Op langere termijn activeert de zenuw de stamcellen in het haarzakje, wat leidt tot nieuwe haargroei. Zo kan een dier bij een koude periode niet alleen zijn vacht opzetten, maar ook een dichtere vacht laten groeien.

Kippenvel blijkt dus de zichtbare kant van een systeem dat bij zoogdieren ook haargroei helpt regelen. Volgens de onderzoekers is de verbinding tussen het spiertje en het haarzakje bij zoogdieren goed bewaard gebleven, wat erop wijst dat die verbinding meer doet dan alleen haartjes rechtop zetten.

En kippenvel bij muziek?

Dat sommige mensen kippenvel krijgen van een bepaald nummer, past bij de rol van het sympathisch zenuwstelsel. Sterke emotie zet dat systeem kort aan, en het spiertje reageert mee. Waarom de ene persoon er veel vaker last van heeft dan de andere, is een andere en nog grotendeels open vraag.

De kou voelen we trouwens niet alleen via de lucht. Waarom metaal kouder aanvoelt dan hout bij dezelfde temperatuur, heeft alles te maken met hoe snel je huid warmte verliest. En sommige dieren gaan veel verder dan kippenvel: de boskikker laat een deel van zijn lichaam gewoon bevriezen.