Dat herfstgeel zat de hele zomer al in het blad. Je kon het alleen niet zien.

Het groen overheerst in de zomer

Een blad bevat meerdere kleurstoffen tegelijk. Chlorofyl helpt bij het opvangen van licht voor fotosynthese en geeft het blad zijn groene uiterlijk. Daarnaast zijn er onder meer carotenoïden: pigmenten die geel en oranje kunnen kleuren. Tijdens het groeiseizoen valt hun kleur vaak weg tegen de grote hoeveelheid groen.

Dat beschrijft de Amerikaanse Forest Service in een voorlichtingsblad dat als PDF bij overheidsarchief GovInfo bewaard is. De herfst hoeft geel en oranje dus niet helemaal vanaf nul te produceren. Een deel van de verandering zit in wat er verdwijnt, niet alleen in wat erbij komt.

De seizoensklok heeft meer dan één wijzer

Kortere dagen en langere nachten helpen bomen de seizoenswisseling waarnemen. De aanmaak van chlorofyl neemt af en het aanwezige chlorofyl wordt afgebroken. SUNY, de Amerikaanse universiteit gespecialiseerd in bosbouw en milieuwetenschappen, beschrijft daarbij ook de rol van temperatuur. Het precieze moment verschilt per soort en omstandigheden.

Het is daarom te simpel om te zeggen dat alleen de eerste koude nacht een boom geel maakt. Een warme herfst kan het verloop beïnvloeden, maar verandert de lengte van de dag niet. Bomen reageren op een combinatie van signalen, niet op onze kalender met één afgesproken begindatum.

Rood heeft een ander verhaal

Veel rode en paarse herfsttinten komen van anthocyanen. Deze pigmenten kunnen tijdens de herfst in het blad worden aangemaakt. Michigan State University legt uit dat zonnige dagen, koele nachten en de beschikbaarheid van suikers de vorming ervan kunnen bevorderen. Vocht, droogte en vorst beïnvloeden het uiteindelijke beeld eveneens.

Een uitspraak over alle bomen in alle jaren gaat daardoor snel te ver. De ene soort wordt overwegend geel, de andere krijgt roodtinten en weer een andere wordt vooral bruin. Ook binnen één boom kan het licht verschillen. De pigmenten doen denken aan de kleur van een flamingo, maar die vogel krijgt zijn carotenoïden via voedsel.

Het blad wordt ook klaargemaakt voor vertrek

Terwijl de kleur verandert, ontstaat bij de aansluiting van de bladsteel een laag cellen die de verbinding geleidelijk verbreekt. De boom sluit de plek af. Uiteindelijk kan het blad door wind of zijn eigen gewicht loslaten. Dat is dus meer dan een toevallige windvlaag die een gezond zomerblad wegtrekt.

Bladverlies helpt loofbomen de winter door. Kwetsbaar blad is minder geschikt voor strenge omstandigheden dan beschermde knoppen en houtige delen. Afgevallen bladeren kunnen vervolgens afbreken en voedingsstoffen aan de bodem teruggeven. Wat bovenin eindigt, krijgt beneden een nieuwe rol.

Niet ieder najaarsbos gebruikt hetzelfde palet

De Forest Service noemt onder meer geel bij berken en populieren en uiteenlopende rood- en bruintinten bij eiken. Iepen kunnen vooral bruin verschrompelen. Zelfs groenblijvende bomen vervangen hun blad of naalden; meestal doen ze dat gespreid, waardoor de boom als geheel groen blijft.

Wie buiten kijkt, kan daarom meer zien dan mooi of minder mooi herfstweer. Vergelijk soorten, kijk naar zon- en schaduwzijden en volg dezelfde tak enkele dagen. Je ziet dan geen universeel verfschema, maar verschillende biologische processen naast elkaar. En onder je voeten begint alweer het bodemverhaal achter onder meer de geur na regen.