Het werd -27,4 graden in Winterswijk. De waarnemer bleef aan zijn thermometer plakken.

Een meting in de Achterhoek

In de nacht van 26 op 27 januari 1942 zakte de temperatuur in grote delen van Nederland diep weg. In Winterswijk, in het oosten van de Achterhoek, las KNMI-waarnemer Jaap Langedijk min 27,4 graden af. Dat is volgens het KNMI de laagste temperatuur die ooit in Nederland is gemeten. Ook het hoofdstation in De Bilt haalde die nacht zijn eigen record, met bijna 25 graden vorst.

Het KNMI haalt een interview aan dat Langedijk decennia later gaf. Toen hij het metalen thermometerhuisje vastpakte, bleven zijn vingers eraan kleven. Zelfs zijn wekker was bevroren.

Waarom juist toen, en juist daar?

Zo'n extreme kou ontstaat niet zomaar. Volgens Weerplaza kwamen er in januari 1942 een paar factoren samen. Er lag een vers sneeuwdek, de lucht was helder, en er hing een hogedrukgebied boven het land, waardoor het nauwelijks waaide. Boven Nederland zat bovendien extreem koude lucht: op anderhalve kilometer hoogte was het al zo'n 15 tot 17 graden onder nul.

Sneeuw is daarbij belangrijk. Een sneeuwdek kaatst overdag veel zonlicht terug en straalt 's nachts warmte uit naar de heldere hemel. Zonder bewolking die die warmte vasthoudt, koelt de lucht vlak boven de sneeuw dan sterk af.

Winterswijk ligt in het oosten van het land, ver van de zee. De Noordzee werkt in de winter als een warmtebuffer voor de kust. Hoe verder landinwaarts, hoe minder je daarvan merkt. Volgens het KNMI blijkt uit de kaart van die nacht dat het koudste deel van Nederland ook echt rond Winterswijk lag.

Een uitzonderlijk koude winter

Het record viel aan het eind van een lange koudeperiode. Volgens het KNMI was 18 tot en met 27 januari 1942 de koudste tiendaagse periode in De Bilt sinds 1901, met een gemiddelde etmaaltemperatuur van min 11,3 graden. Op veel plaatsen in Nederland werd het die nacht 20 tot 25 graden onder nul.

Alleen in 1956 kwam een station er nog dicht bij. Op 16 februari van dat jaar mat Uithuizermeeden in Groningen min 26,8 graden. Volgens het KNMI is dat de op één na laagste temperatuur in ruim honderd jaar.

Wordt het record ooit gebroken?

Het KNMI is daar sceptisch over. Toen het record in 1942 werd gemeten, was het wereldwijd gemiddeld al kouder dan nu. Volgens het KNMI kwam een temperatuur als die van De Bilt in die nacht in het klimaat van toen ongeveer eens in de 400 jaar voor. In het huidige, warmere klimaat is dat nog veel zeldzamer. Het KNMI noemt het steeds onwaarschijnlijker dat het record van Winterswijk wordt gebroken.

De laagste temperatuur van deze eeuw tot nu toe werd volgens Weerplaza gemeten in februari 2012 bij Lelystad: min 22,9 graden. Koud, maar nog ruim vier graden van het record.

Winterswijk heeft meer verrassingen

Winterswijk staat in de boeken als de koudste plek van Nederland, maar onder de grond vertelt het een heel ander verhaal: in de steengroeve vind je de sporen van een tropische zee. En wie denkt dat min 27 graden extreem is: de boskikker laat in de winter een deel van zijn lichaam bevriezen en leeft daarna gewoon verder.